Tên gốc: How to Write About Characters Who Are Smarter Than You

Tác giả: Graham Moore (Biên kịch nhận giải Oscar của bộ phim The Imitation Game)

Dịch: vieworth@wordpress

 ——

Hoạt cảnh tôi ghét nhất trong phim cũng giống như bao người khác. Chắc chắn bạn sẽ nhận ra nó, giữa hàng tá phim điện ảnh và show truyền hình lấy nhà khoa học làm nhân vật trung tâm. Có khi bạn còn vừa xem vừa cười lấy đôi lần. Thường là nắc nẻ vài giây. Hoạt cảnh ấy diễn ra như thế này:

Nhân vật của chúng ta là một nhà khoa học. Trong phim truyền hình, anh sẽ là nhà toán học. Trong phim khoa học viễn tưởng, anh thường là nhà vật lí. Trong phim zombie, anh lại là nhà sinh vật học và là một người viết mật mã nếu đó là phim người máy nổi loạn (riêng bản thân anh vốn đã là một kẻ lắm điều). Nhà khoa học của chúng ta sẽ truyền tải một đoạn hội thoại ngắn gọn, hợp lí về chuyên ngành của anh. Ở hoạt cảnh này, anh có nhiệm vụ giải thích một vài điểm mấu chốt thuộc cốt truyện cho các nhân vật khác và đồng thời cũng là để giải thích cho người xem. Anh chêm vào một vài thuật ngữ khó hiểu của dân khoa học các anh như thật, nhưng ý cơ bản anh muốn nói khá rõ ràng và dễ hiểu. Chẳng hạn như: “Chúng ta cần phải điều chỉnh động cơ warp để đi qua lỗ sâu to bằng từng đó,” hay “Bọn khủng bố đang sử dụng một chuỗi 512 bit không thể hack được để mã hóa vị trí của pluton,” hoặc thậm chí, “Trở về quá khứ tức là ta vừa tạo một dòng thời gian vũ trụ khác mà ở đó ta chưa từng tồn tại.” Đại khái là vậy. Anh mô tả một khái niệm khoa học có thể cắt nghĩa được và đúng là vừa được anh cắt nghĩa xong.

Nhưng rồi, ngay khi nhà khoa học của chúng ta dứt lời, máy quay lại lia đến nhân vật thứ hai. Anh này thường là tay chân thân cận của nhà khoa học. Anh chỉ là một chàng Joe bình thường. Anh chính là đại diện cho khán giả trong hoạt cảnh, và cũng là nhân vật người xem đồng cảm nhất. Anh tỏ vẻ hoài nghi để đáp lại thứ ngôn ngữ đầy tính chuyên môn của nhà khoa học. Đoạn, anh thốt lên lời thoại như sau:

“WOA, Tiến sĩ ơi. Nói lại bằng tiếng người đi!”

Bạn biết chính xác tôi đang đề cập đến điều gì. Bạn đã từng thấy nó trên màn ảnh rộng, trên TV, từng bắt gặp nó trong vài cuốn tiểu thuyết. Bản thân tôi thấy hoạt cảnh này quá hạ cố trước khán giả. Khoảnh khắc quan trọng báo hiệu cho người xem về tất cả những lời ba xàm bá láp tên biết tuốt kia ba hoa nãy giờ, thú thực rằng các nhà làm phim chúng tôi không hiểu lấy một chữ. Hơn nữa, chúng tôi không quan tâm. Và chúng tôi cũng chẳng có nhu cầu xem xem các bạn hiểu được nó đến đâu.

Đây là một hoạt cảnh mỉa mai trí thức thường gặp; là trò đùa dựa trên quan niệm chỉ mấy tên lập dị mù sex mới thèm để ý những lời nhà khoa học gàn dở kia nói; là hoạt cảnh không mảy may tôn trọng nhân vật hay người xem của nó lấy một chút.

Cá nhân tôi cho rằng lí do những hoạt cảnh như thế cứ xuất hiện liên tục trên màn ảnh lớn nhỏ đơn giản là vì viết về một nhân vật tài ba lỗi lạc khó vô cùng. Người ta dễ sa vào tâng bốc sự xuất chúng của nhân vật, như những hoạt cảnh tôi vừa liệt kê, thay vì đối đầu trực diện với thiên tài ấy. Bởi lẽ cách tiếp cận thứ hai cơ bản là khó đến phát hoảng.

Là một biên kịch, làm thế nào để diễn tả những nhân vật thông minh hơn chính mình? Làm thế nào để truyền tải, bằng văn xuôi hoặc bằng hội thoại, tư duy của một thiên tài khi bản thân mình không hề xuất chúng? Làm thế nào để vừa tôn trọng trí tuệ của khán giả, vừa tôn vinh bộ óc siêu việt của thiên tài ấy?

.

Khi mới bắt tay vào viết kịch bản cho The Imitation Game, tôi thức trắng hàng đêm vừa nạp caffein vừa vật lộn với những câu hỏi này. Alan Turing, nhân vật có cuộc đời được lột tả qua bộ phim, có lẽ là một trong những thiên tài vĩ đại nhất bấy giờ. Còn tôi thì chưa dám, nói nhẹ là vậy. Turing không chỉ có công giải mã cỗ máy Enigma của Đức trong Thế Chiến II mà còn đặt nền tảng cho máy tính hiện đại sau này. Turing không chỉ là một nhà thực vật học tài năng tự chế ra phân bón của riêng mình mà từ một thí nghiệm tưởng như vô dụng, ông đã phát triển thành thuật toán trả lời cho câu hỏi ngựa vằn vằn vện do đâu. Trí óc ông liên tục quay cuồng với những ý tưởng, miệt mài ngụp lặn giữa biển khơi tri thức để rồi chuyển hóa nó thành những nguyên lí, phỏng đoán và thí nghiệm; dù muốn cũng không thể để nó nghỉ ngơi (may mắn thay, ông không hề muốn như vậy). Để truyền tải một bộ óc như của ông lên từng trang giấy và lên màn ảnh rộng quả là một thử thách nặng nề và đồng thời cũng là một sứ mệnh thiêng liêng.

Một cách tiếp cận đó là để cho những phát ngôn của ông đậm chất chuyên môn; để lời ông nói thật mông lung và đầy những thuật toán như thách thức người nghe. Vấn đề nằm ở chỗ, rốt cuộc, khán giả sẽ không lĩnh hội nổi. Người xem sẽ không nhìn thấy mình trong trí óc của Alan Turing; thay vào đó, chị sẽ có cảm giác bị cho ra rìa. Chị chẳng biết Turing đang nghĩ gì, cũng chẳng thể nào tự cảm nhận được nó. Cách tiếp cận này may ra có thể truyền tải khía cạnh thẩm mĩ của trí tuệ—được tận tai nghe cái ging của trí tuệ toán học — nhưng nó không thể cho phép người xem ghé thăm những ý tưởng độc đáo và mang tính lịch sử tầm cỡ thế giới kia. Có vẻ như một bài kể khô khan về những khái niệm toán học không có đủ khả năng khôi phục giá trị nghệ thuật trong di sản của Turing.

Ấy vậy nhưng cũng khá may mắn là trước tôi đã từng có nhiều bậc tiền nhân miệt mài đi tìm lời giải cho vấn đề nhức nhối này. Và tôi nhận ra rằng, nếu ta định viết về một thiên tài, nguồn cảm hứng dồi dào nhất cho ta chính là tác phẩm của một tác gia có đứa con tinh thần là thiên tài cá biệt nhất mọi thời đại. Một tác gia, bằng năm mươi sáu truyện ngắn và bốn tiểu thuyết, đã dựng lên chân dung của một thiên tài độc đáo đến độ được sách báo, phim ảnh và kịch nghệ liên tục hồi sinh hơn một trăm năm qua. Cụ thể là: Tôi đã tìm thấy nguồn cảm hứng trong tác phẩm của Sir Arthur Conan Doyle.

.

Cách đây bốn năm, tôi từng xuất bản một tiểu thuyết về Conan Doyle. Cuốn sách mang tựa đề The Sherlockian và cũng là bài văn tôi nộp cho các nhà sản xuất The Imitation Game để thuyết phục họ giao cho tôi câu chuyện của Turing (sự hăng hái và háo hức làm việc không công của tôi chắc cũng là một điểm cộng). Nhưng tôi chợt nhận ra rằng, tuy nhân vật thám tử của Conan Doyle không hề giống Alan Turing — hai người đàn ông với hai tính cách và nhãn quan về thế giới hoàn toàn khác nhau — Conan Doyle vẫn hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ truyền tải bộ óc lỗi lạc của Holmes đến với độc giả. Vậy, ông đã làm thế nào?

Điều đầu tiên cần phải lưu tâm về mối quan hệ của Conan Doyle và Holmes là nó chẳng tốt đẹp gì. Conan Doyle kinh tởm Holmes. Ông hối hận vì đã tạo ra nhân vật này ngay từ những giây phút đầu tiên. Khi câu chuyện thứ nhất về Holmes được xuất bản, Conan Doyle vô cùng kinh ngạc trước sức công phá đột ngột và khủng khiếp của đứa con tinh thần. Các tác phẩm “chân chính” hơn của Conan Doyle bị bỏ rơi, bởi công chúng liên tục yêu cầu cái mà ông cho là thứ bí ẩn tồi tàn, lừa đảo. Nhưng độc giả cứ đọc ngấu nghiến, và bản thân Conan Doyle cũng không thể cưỡng lại những tờ séc có giá trị cứ hối hả chảy vô túi. Ông cứ cẩu thả viết, công chúng cứ bỏ tiền mua, và Conan Doyle cứ thế bần thần suốt một thời gian dài. Sự nổi tiếng của Holmes lấn át chính Conan Doyle. Người ta không nhắc đến tên ông mà chỉ gọi tên Holmes. Một ngày nọ, mẹ đẻ Conan Doyle gửi cho ông một lá thư, nhờ ông kí tặng một bản cho bà bạn của bà. Conan Doyle hồi âm, nói con rất sẵn lòng. Mẹ ông cũng hoan hỉ đáp, hỏi con đứng tên “ — Sherlock Holmes” mà kí cho mẹ có được không.

Đến mẹ ông còn cưng Holmes hơn con đẻ.

.

Thành thử, sự ác cảm của Conan Doyle với đám độc giả trung thành nhưng rặt một lũ quê kiểng, lại nhẹ dạ cả tin này càng được dịp bùng nổ. Chẳng lẽ không ai hiểu tất cả chỉ là lừa phỉnh? Holmes không phải thiên tài thực sự— hắn chẳng qua là một hình tượng được xây dựng lên!

Bởi vậy, Conan Doyle cho ra đời một siêu đoản văn nhằm lật tẩy “mánh khóe” trong những câu truyện về Holmes. Lần này, ngòi bút của ông đã nhại lại chính tác phẩm của ông, tất cả như để chứng tỏ mình có tham gia vào trò lố mang tên Holmes, dù là đơn phương, đơn độc. Câu truyện có nhan đề “Watson Học Trò Xỏ Lá,” và thường không được xuất bản kèm theo bộ truyện về Holmes. Vài học giả cảm nhận câu truyện như một trò đùa nhẹ nhàng và trìu mến về nhân vật Holmes, nhưng trong suy nghĩ của tôi, nó lại như một lời mỉa mai cay độc về những thủ thuật văn chương được sử dụng để tạo ra vị thám tử. Đọc câu truyện, có cảm giác mục đích của người viết chỉ là để trêu ngươi fan hâm mộ. Tôi có lẽ chỉ có thể so sánh nó với đoạn kết của Gia đình Sopranos, ở cái cách nó siêu tự sự (nguyên văn: meta-narratively) trách cứ khán giả vì thưởng thức tác phẩm kinh điển này chính trong sự thưởng thức của họ.

Mở đầu câu truyện là cảnh Watson và Holmes dùng bữa sáng như thường lệ. Watson nhìn Holmes, vẻ tò mò. “Tôi đang nghĩ xem mấy cái mánh của anh nó nông cạn đến mức nào,” Watson nói, “và phi phàm nữa, để người ta cứ phải bu cả vào xem.”

Holmes đồng tình với nhận định của Watson. “Cái trò của anh,” Watson nói, “dễ như trở bàn tay.”

“Chính thế!” Holmes đáp, thách Watson chơi thử.

Watson cắn câu. Anh nhìn Holmes chán chê rồi tuôn một loạt những suy luận sặc mùi Holmes về tình hình hiện tại của Sherlock. Anh đoán rằng lúc mới ngủ dậy, Holmes rất lơ đãng; rằng anh chàng vừa thất bại trong một vụ án gần đây; và rằng dạo này anh mới bước chân vào thị trường tài chính. Watson căn cứ tất cả những điều trên lần lượt từ bộ râu lún phún của Holmes, chiếc phong bì nằm hờ hững trên mặt bàn ăn cho đến tình trạng của tờ báo buổi sáng. Quả là một khoảnh khắc rất Holmes: Watson lưu tâm vô số tiểu tiết mà người đọc thường không để ý, rồi từ những mẩu thông tin không liên quan này xâu chuỗi thành một tràng suy luận xuất sắc.

Tuy nhiên, câu truyện chứa đựng một chi tiết bất ngờ: Suy luận của Watson sai hoàn toàn. Vậy nên để sỉ nhục cả Watson và độc giả, Holmes cho Watson thấy từng tiểu tiết anh vừa quan sát có thể lí giải theo nhiều hướng khác nhau: Holmes chưa cạo râu không có nghĩa là anh lơ đãng; biết đâu là do anh làm mất dao cạo? Tương tự như thế, cùng những quan sát ấy có thể tư duy vần vò theo hằng hà sa số những cách khác nhau để ra hằng hà sa số những suy luận khác nhau. Vậy, suy luận nào là đúng?

Cá nhân tôi cho rằng câu chuyện này muốn ám chỉ tất cả đều rất tình cờ. Conan Doyle đã bẻ lái cho con tàu thuận theo hướng của Holmes, có thể nói như vậy. Bất cứ ai ở vào tình huống của Holmes — bất cứ độc giả nào, kể cả người siêu phàm như Holmes — đều có thể suy ra từng ấy kết luận với xác suất chính xác ngang nhau. Và Conan Doyle, nhân danh vị Chúa của thế giới hư cấu, chỉ cần tuồn cho Holmes đáp án đúng.

Vậy ta học được gì từ lời giải thích đầy nhạo báng của Doyle về chính những chiêu trò của mình? Hay nói như Holmes là: ta nên vận dụng nó như thế nào? Tôi cho rằng bài học ở đây là sự công khai: Cung cấp cho độc giả mọi thông tin. Đừng giấu giếm điều gì.

Khám phá vĩ đại của Doyle thể hiện ở chỗ ông đã chứng tỏ rằng sự thông minh không nằm ở việc thu thập dữ liệu — mà là nhận diện xem dữ liệu ấy có ý nghĩa gì. Holmes cũng nắm từng ấy công cụ trong tay; cũng tiếp thu từng ấy thông tin như bạn đọc, chẳng qua hắn biết nhìn vào những cái mà ai cũng biết và nhận ra những điều bạn không thể thấy mà thôi. Ở đây có một điểm tương đồng với trò chơi poker Texas Hold ’Em, dành cho độc giả nào biết chơi (Trò tủ của tôi.) Thủ thuật của trò chơi này có thể hiểu là bạn không đánh bài của đối phương —bạn đánh bài của cả bàn. Trò chơi thực sự không nằm ở những điều người ta biết còn bạn không biết, hoặc bạn biết mà người ta không biết. Nó nằm ở những gì cả hai cùng biết, và bạn được cái là  có khả năng triển khai nó để tạo thế áp đảo hơn.

Doyle không dựng lên bức chân dung thiên tài theo kiểu nói-lại-bằng-tiếng-người-đi. Khoảnh khắc xuất thần ông mang lại không khiến bạn nhủ bụng: “Thế này chỉ có mấy đứa quái đản mới nghĩ ra!” Doyle khiến người đọc phải thốt lên: “Trời, sao mình không nhận ra nhỉ?”

Và đây là một trong những điều tôi tâm đắc nhất khi viết về Alan Turing: rằng nỗ lực truyền tải trí thông minh của ông lên màn ảnh rộng là một hành động dân chủ. Rằng hé mở bộ óc độc nhất vô nhị của ông lên màn ảnh rộng là để công chúng bước vào; không phải để xua đuổi họ ra. Rằng thiên tài ấy đến với mọi người qua sự chia sẻ trí tuệ, không phải khư khư giữ trí tuệ ấy cho mình. Chúng ta đều góp sức trong công cuộc thông thái này, theo một cách nào đó.

Giống như nhiều câu chuyện khác, câu chuyện này cũng kết thúc bằng một vòng luẩn quẩn khôi hài.

Cuốn sách đầu tay của tôi xoay quanh tiểu thuyết gia thiên tài: Arthur Conan Doyle. Sau đó, tôi viết kịch bản phim về một thiên tài toán học: Alan Turing. Để viết cho ra hơi, tôi phải lấy thiên tài của Conan Doyle làm nguồn cảm hứng. Và rồi — sau năm năm và rất nhiều biến chuyển của Hollywood, đủ là đề tài cho dăm bài báo nữa — chúng tôi mới được biến bộ phim về Turing thành hiện thực. Và diễn viên nào đã liều lĩnh bước ngang dọc trước máy quay, khiến Turing hiện lên sống động và tràn đầy nhiệt huyết? Đó chính là Benedict Cumberbatch, một tài tử cũng bước ra từ vai diễn Sherlock Holmes của mình.

.

Một hôm, chúng tôi có mặt đông đủ tại phim trường. Cả đoàn đang quay một cảnh khá chuyên môn, hơi dính dáng đến cỗ máy Enigma và một đoạn hội thoại ngắn về toán học. Đúng lúc máy quay chuẩn bị lia, Benedict gọi tôi lại và bảo hình như tôi bị nhầm chỗ này. Tôi ngượng chứ, nhưng vẫn hỏi xem mình sai ở đâu. Thế là anh ấy liền tuôn một tràng những từ ngữ cao siêu về thuật toán đằng sau cỗ máy Enigma và các roto của cỗ máy được kết nối như thế nào. Chúng ta đang miêu tả Engima ba roto hay năm roto? Thủy quân Đức dùng bao nhiêu sợi cáp bảng điện vào thời điểm đó của chiến tranh? Con số to ngất ngưởng trong đoạn hội thoại gồm mười tám chữ số không hay mười chín chữ số không? Chẳng lẽ phép nhân của mình sai?

Bọn tôi cứ thế đối đáp qua lại, lẩm nhẩm tính toán trong đầu. Cuối cùng, trong lúc anh ấy đang giải thích cho lập luận của mình — vô duyên vô cớ thế nào lại đúng — tôi phải ngắt lời anh ấy vì không thể theo kịp. Tôi thốt lên:

“Từ từ. Ben. Anh nói lại đi.”

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s